Arabuluculuk denince çoğu kişinin aklına yalnızca dava açmadan önce zorunlu olan arabuluculuk gelir. Oysa 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun temel kuralı isteğe bağlılıktır. Taraflar, kanun zorunlu tutmasa bile bir uyuşmazlığı mahkemeye taşımadan önce, hatta dava sürerken, birlikte bir arabulucuya başvurabilir. Buna ihtiyari arabuluculuk denir.

Bu yazıda ihtiyari arabuluculuğun ne olduğunu, hangi uyuşmazlıklarda kullanılabileceğini, sürecin nasıl işlediğini ve dava şartı arabuluculuktan farklarını anlatıyoruz.

İhtiyari arabuluculuk nedir?

İhtiyari arabuluculuk, tarafların kendi iradeleriyle bir arabulucuya başvurduğu, arabulucuyu birlikte seçtiği ve sürecin her aşamasında devam edip etmemekte serbest olduğu arabuluculuk türüdür. Kanunun ifadesiyle taraflar arabulucuya başvurmak, süreci devam ettirmek, sonuçlandırmak veya bu süreçten vazgeçmek konusunda serbesttir ve süreç boyunca eşit haklara sahiptir.

İhtiyari arabuluculuk iki şekilde başlayabilir:

• Dava açılmadan önce: Taraflar uyuşmazlığı mahkemeye taşımadan önce arabulucuya başvurmayı kararlaştırır.
• Dava devam ederken: Taraflar dava sırasında arabulucuya gitmeye karar verebilir; hakim de tarafları arabuluculuk hakkında aydınlatıp teşvik edebilir. Taraflar birlikte arabulucuya başvuracaklarını beyan ederse yargılama üç ayı geçmemek üzere ertelenir; bu süre ortak talep üzerine üç aya kadar uzatılabilir.

Taraflardan birinin arabuluculuk teklifine otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse, aksi kararlaştırılmadıkça teklif reddedilmiş sayılır.

Hangi uyuşmazlıklar ihtiyari arabuluculuğa elverişlidir?

Kanuna göre arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır. Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar da buna dahildir. Basitçe söylemek gerekirse, tarafların kendi aralarında anlaşarak sonuçlandırabilecekleri her özel hukuk uyuşmazlığı ihtiyari arabuluculuğa konu olabilir. Bu nedenle ihtiyari arabuluculuğun kapsamı, dava şartı arabuluculuğa göre çok daha geniştir.

Uygulamada sık görülen örnekler:

• İşçi-işveren uyuşmazlıkları: İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminatlar gibi dava şartı kapsamı dışında kalan talepler de dahil olmak üzere iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar
• Kira uyuşmazlıkları: Kira artışı, tahliye takvimi, tadilat ve masraf paylaşımı gibi konularda dava açmadan önce masaya oturmak
• Aile hukukuna ilişkin mali konular: Mal rejiminin tasfiyesi, nafaka miktarı, ev eşyası ve ortak mal paylaşımı gibi tarafların tasarruf edebileceği konular
• Miras uyuşmazlıkları: Mirasçılar arasında terekenin paylaşımı, ortak taşınmazların kullanımı
• Tazminat talepleri: Trafik kazası, sigorta, haksız fiil ve sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminatlar
• İnşaat ve taşınmaz uyuşmazlıkları: Kat karşılığı inşaat sözleşmeleri, ayıplı yapı, teslim gecikmesi; taşınmazın devri veya sınırlı ayni hak kurulması
• Ticari ilişkiler: Ortaklar arasındaki anlaşmazlıklar, bayilik, distribütörlük ve tedarik sözleşmeleri, para alacağı dışındaki ticari uyuşmazlıklar
• Fikri ve sınai haklar, kamu idaresiyle özel hukuk ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar

Hangi konular arabuluculuğa elverişli değildir?

• Aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar kanunen arabuluculuğa elverişli değildir.
• Tarafların serbestçe tasarruf edemediği konular: Örneğin boşanmanın kendisi, soybağı ve velayet gibi kamu düzenine ilişkin hususlar.
• Ceza ve idare hukuku uyuşmazlıkları (bunlar için uzlaştırma gibi farklı kurumlar vardır).

İhtiyari arabuluculuk süreci nasıl işler?

1. Arabulucunun seçilmesi: Başkaca bir usul kararlaştırılmadıkça arabulucu veya arabulucular taraflarca birlikte seçilir. Seçilecek kişi Adalet Bakanlığı Arabulucular Siciline kayıtlı olmalıdır.
2. İlk toplantı: Arabulucu, seçildikten sonra tarafları en kısa sürede ilk toplantıya davet eder ve onları arabuluculuğun esasları, süreci ve sonuçları hakkında aydınlatır.
3. Usulün belirlenmesi: Taraflar emredici kurallara aykırı olmamak kaydıyla sürecin nasıl yürüyeceğini serbestçe kararlaştırabilir. Görüşmeler ortak veya ayrı oturumlar halinde yapılabilir.
4. Müzakere: Taraflar bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılır. Gerekirse uzman kişiler (mali müşavir, mühendis vb.) görüşmelerde hazır bulundurulabilir.
5. Çözüm önerisi: Tarafların çözüm üretemediği ortaya çıkarsa arabulucu bir çözüm önerisinde bulunabilir; bu öneri bağlayıcı değildir.
6. Sonuç: Süreç anlaşma, anlaşamama, taraflardan birinin çekilmesi veya arabulucunun daha fazla çabanın gereksiz olduğunu tespit etmesiyle sona erer ve bir tutanakla belgelendirilir.

Gizlilik

Arabuluculukta konuşulanlar gizlidir. Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu ve taraflar gizliliğe uymak zorundadır. Arabuluculuk sırasında yapılan teklifler, kabul edilen vakıalar ve sadece arabuluculuk için hazırlanan belgeler, ileride açılacak bir davada delil olarak kullanılamaz. Bu güvence, tarafların masaya daha rahat oturmasını ve gerçek bir uzlaşma aramasını sağlar.

Zamanaşımına etkisi

Arabuluculuk sürecinin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz. İhtiyari arabuluculukta süreç, ilk toplantıya davetten sonra taraflarla arabulucu arasında sürecin devam ettirilmesi konusunda anlaşmaya varılıp bunun tutanakla belgelendirildiği tarihten itibaren başlar. Bu nedenle süreleri kritik olan taleplerde başlangıç tarihinin belgelenmesine özen gösterilmelidir.

Arabuluculuk ücreti

İhtiyari arabuluculukta ücret ve masraflar kural olarak taraflarca karşılanır. Aksi kararlaştırılmadıkça ücret, faaliyetin sona erdiği tarihte yürürlükte olan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir ve taraflarca eşit olarak ödenir. Taraflar ücreti ve paylaşımı kendi aralarında farklı şekilde de kararlaştırabilir. Arabuluculuk ücretini karşılayamayacak durumda olan taraf, sulh hukuk mahkemesine başvurarak adli yardımdan yararlanabilir.

Anlaşma belgesi ne kadar bağlayıcıdır?

Arabuluculuk sonunda varılan anlaşmanın kapsamını taraflar belirler. Anlaşma sağlanan konularda taraflar artık dava açamaz.

• Taraflar anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi alınmasını talep edebilir. Şerh dava açılmadan önceki arabuluculukta arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden, dava sırasında ise davanın görüldüğü mahkemeden alınır. Şerhli anlaşma ilam niteliğinde belge sayılır.
• Kanunda şerh zorunluluğu öngörülen haller dışında, taraflar ve avukatları ile arabulucunun (ticari uyuşmazlıklarda avukatlar ile arabulucunun) birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, şerh aranmaksızın doğrudan ilam niteliğinde belge sayılır.

Bu son kural, ihtiyari arabuluculukta avukatın rolünü açıkça gösterir: Avukatlarla birlikte imzalanan anlaşma, ayrıca mahkemeye gitmeye gerek kalmadan icra edilebilir hale gelir.

İhtiyari arabuluculuk ile dava şartı arabuluculuk arasındaki farklar

• Zorunluluk: Dava şartı arabuluculukta başvuru kanunen zorunludur; ihtiyari arabuluculukta tamamen tarafların iradesine bağlıdır.
• Kapsam: Dava şartı arabuluculuk iş, ticari, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarıyla sınırlıdır; ihtiyari arabuluculuk arabuluculuğa elverişli tüm özel hukuk uyuşmazlıklarında mümkündür.
• Arabulucunun belirlenmesi: Dava şartında arabulucuyu kural olarak adliyedeki arabuluculuk bürosu listeden atar; ihtiyari arabuluculukta taraflar arabulucuyu kendileri seçer.
• Başvuru yeri: Dava şartında başvuru adliye arabuluculuk bürosuna yapılır; ihtiyari arabuluculukta doğrudan seçilen arabulucuya gidilir.
• Süre: Dava şartında kanuni süreler vardır (örneğin iş uyuşmazlıklarında üç hafta, ticari uyuşmazlıklarda altı hafta); ihtiyari arabuluculukta süreyi taraflar ve arabulucu belirler.
• Ücret: Dava şartında anlaşmazlıkla biten kısa görüşmelerde ilk iki saatlik ücret Bakanlık bütçesinden karşılanır; ihtiyari arabuluculukta ücreti kural olarak taraflar öder.
• Katılmamanın sonucu: Dava şartında ilk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf yargılama giderleri bakımından yaptırımla karşılaşır; ihtiyari arabuluculukta böyle bir yaptırım yoktur.

Daha ayrıntılı karşılaştırma için: Dava Şartı Arabuluculuk Nedir? Hangi Uyuşmazlıklarda Zorunludur?

İhtiyari arabuluculuk ne zaman tercih edilmelidir?

• İlişkinin devam etmesi önemliyse (ticari ortaklık, aile, komşuluk, kira ilişkisi)
• Uyuşmazlığın gizli kalması isteniyorsa
• Yıllar sürebilecek bir yargılamanın zaman ve masrafından kaçınmak isteniyorsa
• Teknik bilgi gerektiren konularda uzman katkısıyla daha esnek bir çözüm aranıyorsa
• Dava zaten açılmış ancak taraflar uzlaşmaya yakınsa

İhtiyari arabuluculukta arabulucu seçimi

İhtiyari arabuluculuğun en önemli avantajlarından biri, arabulucunun taraflarca birlikte seçilebilmesidir. Arabulucu tarafsız ve bağımsızdır; tarafsızlığından şüphe ettirecek bir durum varsa bunu taraflara açıklamakla yükümlüdür. Arabulucunun kendi görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatlığını üstlenmesi kanunen yasaktır. Bu nedenle bir uyuşmazlıkta avukat olarak destek alacağınız kişi ile arabulucu olarak görev yapacak kişi aynı olamaz.

Avukatla katılmanın önemi

İhtiyari arabuluculukta da avukatla katılmak zorunlu değildir. Ancak arabulucu tarafsız olduğu için hiçbir tarafa hukuki danışmanlık yapamaz. Taleplerinizin hukuki dayanağını, makul bir uzlaşma aralığını ve anlaşma metninin sonuçlarını size ancak kendi avukatınız açıklayabilir. Üstelik avukatlarla birlikte imzalanan anlaşma belgesi, ek bir mahkeme kararına gerek kalmadan icra edilebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.