Bir alacak, tazminat, kira ya da ortaklık meselesi yüzünden karşı tarafla anlaşamıyorsanız, mahkemeye gitmeden önce karşınıza büyük ihtimalle arabuluculuk çıkacaktır. Türkiye’de arabuluculuk, 2013’ten bu yana hukuk uyuşmazlıklarında uygulanan, 2018’den itibaren de birçok uyuşmazlık türünde dava açmanın ön şartı haline gelen bir çözüm yoludur.

Bu rehberde arabuluculuğun ne olduğunu, amacını, temel ilkelerini, türlerini, nasıl işlediğini ve size ne kazandırdığını anlatıyoruz.

Arabuluculuk nedir?

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu arabuluculuğu şöyle tanımlar: Sistematik teknikler uygulayarak, görüşmek ve müzakerelerde bulunmak amacıyla tarafları bir araya getiren, onların birbirlerini anlamalarını ve bu suretle çözümlerini kendilerinin üretmesini sağlamak için aralarında iletişim sürecinin kurulmasını gerçekleştiren, gerektiğinde çözüm önerisi de getirebilen, uzmanlık eğitimi almış tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin katılımıyla yürütülen uyuşmazlık çözüm yöntemi.

Daha sade bir anlatımla arabuluculuk; karşı karşıya gelen tarafların, eğitimli ve tarafsız bir kişinin rehberliğinde bir masaya oturup kendi çözümlerini kendilerinin bulması sürecidir. Arabulucu hakim değildir; karar vermez, kimseyi haklı ya da haksız ilan etmez. Görevi, iletişimi kurmak ve tarafların ortak bir noktada buluşmasına yardımcı olmaktır.

Arabuluculuğun amacı nedir?

• Hızlı çözüm: Yıllar sürebilen yargılamalar yerine çoğu uyuşmazlık birkaç hafta içinde sonuçlanır.
• Daha düşük maliyet: Harç, bilirkişi ve uzun yargılama masraflarının önüne geçilir.
• İlişkilerin korunması: İşçi-işveren, ev sahibi-kiracı, ortaklar, komşular veya aile bireyleri arasındaki ilişkinin tamamen kopmadan sürdürülebilmesi hedeflenir.
• Tarafların kontrolü: Sonucu bir hakim değil, tarafların kendisi belirler. Kimse istemediği bir anlaşmaya zorlanamaz.
• Mahkemelerin yükünün azaltılması: Uzlaşmayla çözülebilecek uyuşmazlıkların yargıya taşınmaması, adalet sisteminin genel olarak hızlanmasına katkı sağlar.

Arabuluculuğun temel ilkeleri

İradilik

Taraflar arabulucuya başvurmak, süreci devam ettirmek, sonuçlandırmak veya süreçten vazgeçmek konusunda serbesttir. Dava şartı arabuluculukta başvurmak zorunlu olsa da anlaşmak hiçbir zaman zorunlu değildir.

Eşitlik

Taraflar başvuru sırasında ve sürecin tamamında eşit haklara sahiptir. Arabulucu da taraflar arasında eşitliği gözetmekle yükümlüdür.

Gizlilik

Arabulucu, kendisine sunulan bilgi ve belgeleri gizli tutmak zorundadır. Aksi kararlaştırılmadıkça taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler de gizliliğe uymak zorundadır. Gizliliği ihlal ederek bir kişinin zarar görmesine yol açmak, şikayete bağlı olarak cezai yaptırım gerektirir.

Beyanların delil olarak kullanılamaması

Arabuluculuk sırasında yapılan teklifler, ileri sürülen görüşler, bir vakıanın kabulü ve sadece arabuluculuk için hazırlanan belgeler, ileride açılacak davada delil olarak kullanılamaz; mahkeme de bunların açıklanmasını isteyemez. Bu sayede taraflar “söylediğim aleyhime kullanılır mı” endişesi olmadan müzakere edebilir.

Tarafsızlık ve bağımsızlık

Arabulucu görevini özenle, tarafsız biçimde ve şahsen yerine getirir. Tarafsızlığından şüphe ettirecek önemli bir durum varsa bunu taraflara açıklamak zorundadır. Arabulucu, görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatı olamaz.

Arabulucu kimdir?

Arabulucu, Adalet Bakanlığı tarafından tutulan Arabulucular Siciline kayıtlı gerçek kişidir. Sicile kayıt için başlıca şartlar şunlardır:

• Türk vatandaşı olmak
• Mesleğinde en az beş yıllık kıdeme sahip hukuk fakültesi mezunu olmak
• Arabuluculuk eğitimini tamamlamak ve Bakanlıkça yapılan yazılı sınavda başarılı olmak (mesleğinde yirmi yıl kıdemi olanlar sınavdan muaftır)
• Kanunda sayılan suçlardan mahkumiyeti bulunmamak ve tam ehliyetli olmak

Yani arabulucular, hukuk eğitimi almış ve ayrıca müzakere, iletişim ve uyuşmazlık çözümü konularında özel eğitimden geçmiş kişilerdir. Buna rağmen arabulucu, tarafsız kalmak zorunda olduğu için taraflardan hiçbirine hukuki danışmanlık yapamaz.

Arabuluculuğun türleri

Dava şartı (zorunlu) arabuluculuk

Kanunun açıkça öngördüğü uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Bu uyuşmazlıklar şunlardır:

• İşçi-işveren alacak ve tazminatları ile işe iade talepleri
• Konusu bir miktar para olan ticari alacak ve tazminatlar
• Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklar
• Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar
• Ortaklığın giderilmesi ve paylaştırma
• Kat mülkiyeti uyuşmazlıkları
• Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar

Ayrıntılı anlatım: Dava Şartı Arabuluculuk Nedir? Hangi Uyuşmazlıklarda Zorunludur?

İhtiyari (isteğe bağlı) arabuluculuk

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği tüm özel hukuk uyuşmazlıklarında, taraflar isterlerse dava açmadan önce veya dava sırasında arabulucuya başvurabilir. Arabulucuyu taraflar birlikte seçer. Kapsamı dava şartı arabuluculuğa göre çok daha geniştir.

Ayrıntılı anlatım: İhtiyari Arabuluculuk Nedir? Kapsamı, Süreci ve Farkları

Arabuluculuk süreci nasıl işler?

1. Başvuru: Dava şartı arabuluculukta adliye arabuluculuk bürosuna, ihtiyari arabuluculukta doğrudan seçilen arabulucuya başvurulur.
2. İlk toplantı: Arabulucu tarafları davet eder ve onları sürecin esasları ve sonuçları hakkında bilgilendirir.
3. Müzakere: Taraflar ortak veya ayrı oturumlarda taleplerini ve tekliflerini konuşur. Arabulucu iletişimi yönetir, gerekirse çözüm önerisi sunar.
4. Sonuç: Anlaşma halinde anlaşma belgesi, aksi halde anlaşamama son tutanağı düzenlenir.
5. Sonrası: Anlaşma sağlanırsa üzerinde anlaşılan konularda artık dava açılamaz. Anlaşma sağlanamazsa dava yolu açılır.

Anlaşma belgesi neden önemlidir?

Arabuluculuk sonunda imzalanan anlaşma belgesi, uygun şartlarda mahkeme kararı (ilam) gücünde olur. İcra edilebilirlik şerhi alınan veya taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi ilam niteliğinde belge sayılır. Karşı taraf anlaşmaya uymazsa yeniden dava açmaya gerek kalmadan icra takibi yapılabilir. Bu güç, belgenin içeriğinin de son derece dikkatli yazılmasını gerektirir. Ayrıntılar: Anlaşma Belgesinin Mahkeme Kararı Niteliği Kazanması

Arabuluculuğun faydaları

• Uyuşmazlık genellikle haftalar içinde sona erer
• Masraflar dava sürecine göre çok daha düşüktür
• Görüşmeler gizlidir, uyuşmazlık kamuya açık bir yargılamaya dönüşmez
• Taraflar sonucu kendileri belirler; esnek ve yaratıcı çözümler (taksit, ayni ödeme, iş ilişkisinin sürdürülmesi gibi) mümkündür
• Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur
• Anlaşma belgesi, şartları varsa doğrudan icra edilebilir

Arabuluculukta avukatın rolü

Kanun, arabuluculuk görüşmelerine tarafların bizzat katılmasına izin verir; avukat zorunlu değildir. Ancak arabuluculuk, bir “sohbet” değil, sonucunda mahkeme kararı kadar bağlayıcı bir belgenin imzalanabileceği hukuki bir süreçtir. Avukatın bu süreçteki başlıca katkıları şunlardır:

• Başvurudan önce tüm talep ve alacak kalemlerinin belirlenmesi ve doğru hesaplanması
• Karşı tarafın teklifinin hukuki değerinin ve dava açılması halindeki risklerin değerlendirilmesi
• Müzakerede sizin adınıza ve sizin çıkarınıza konuşulması
• Anlaşma metninde ibra, ödeme takvimi, cezai şart ve icra kabiliyeti gibi hususların doğru düzenlenmesi
• Anlaşma sağlanamazsa dava sürecine kesintisiz geçilmesi

Arabulucu tarafsız olduğu için bu desteği size veremez. Ayrıntılar: Arabuluculuk Masasında Avukatsız Olmanın Getirdiği Riskler

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.