Türk hukukunda arabuluculuğun iki türü vardır: dava şartı (zorunlu) arabuluculuk ve ihtiyari (isteğe bağlı) arabuluculuk. Her ikisi de 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’na dayanır ve tarafsız bir arabulucunun rehberliğinde yürütülür. Ancak başvuru zorunluluğu, kapsam, arabulucunun seçimi, süreler ve ücret bakımından önemli farklar taşırlar.

Kısaca iki tür

Dava şartı arabuluculuk: Kanunun belirlediği bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Başvurmadan açılan dava usulden reddedilir.

İhtiyari arabuluculuk: Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildikleri özel hukuk uyuşmazlıklarında, tarafların kendi istekleriyle ve birlikte seçtikleri arabulucu önünde yürüttükleri arabuluculuktur. Dava açılmadan önce veya dava sırasında başvurulabilir.

Karşılaştırma tablosu

Konu	Dava şartı arabuluculuk	İhtiyari arabuluculuk
Başvuru zorunluluğu	Zorunlu; başvurmadan dava açılamaz	Tamamen isteğe bağlı
Kapsam	İş, ticari para alacağı, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti, komşu hakkı	Arabuluculuğa elverişli tüm özel hukuk uyuşmazlıkları
Başvuru yeri	Adliye arabuluculuk bürosu (veya UYAP/e-Devlet)	Doğrudan seçilen arabulucu
Arabulucunun belirlenmesi	Büro listeden atar; taraflar listedeki birinde anlaşabilir	Taraflar birlikte seçer
Süre	Kanuni süre: iş, tüketici ve 18/B uyuşmazlıklarında 3+1 hafta, ticari uyuşmazlıklarda 6+2 hafta	Taraflar ve arabulucu belirler
Ücret (anlaşamama)	Kısa görüşmelerde ilk 2 saat Adalet Bakanlığınca ödenir	Taraflarca ödenir
Ücret (anlaşma)	Tarifeye göre, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit	Tarifeye göre veya kararlaştırıldığı gibi
İlk toplantıya katılmama	Yargılama giderleri ve vekalet ücreti bakımından yaptırım (tüketici aleyhine uygulanmaz)	Kanuni yaptırım yok
Zamanaşımı	Büroya başvurudan son tutanağa kadar durur	Sürecin başladığı tarihten sona ermesine kadar işlemez
Anlaşma belgesi	Uygun hallerde ilam niteliğinde	Uygun hallerde ilam niteliğinde

1. Zorunluluk

Dava şartı arabuluculukta zorunlu olan başvurmaktır, anlaşmak değil. Taraflar ilk toplantıda anlaşmak istemediklerini söyleyerek süreci sona erdirebilir. İhtiyari arabuluculukta ise başvuru da, sürece devam etmek de tamamen tarafların iradesine bağlıdır. Taraflardan birinin arabuluculuk teklifine otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.

2. Kapsam

Dava şartı arabuluculuk kanunda tek tek sayılan uyuşmazlıklarla sınırlıdır:

• İşçi-işveren alacak ve tazminatları ile işe iade (iş kazası ve meslek hastalığı tazminatları hariç)
• Konusu bir miktar para olan ticari alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları
• Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklar (hakem heyeti görevindekiler hariç)
• Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar (ilamsız icra yoluyla tahliye hariç)
• Ortaklığın giderilmesi ve paylaştırma
• Kat mülkiyeti uyuşmazlıkları
• Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar

İhtiyari arabuluculuğun kapsamı ise çok daha geniştir. Aile hukukuna ilişkin mali uyuşmazlıklar, miras paylaşımı, trafik kazası ve sigorta tazminatları, inşaat sözleşmeleri, ortaklar arası anlaşmazlıklar, iş kazası tazminatları ve tarafların tasarruf edebildiği diğer tüm özel hukuk uyuşmazlıkları ihtiyari arabuluculuğa konu olabilir. Aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar ise arabuluculuğa elverişli değildir.

3. Arabulucunun seçimi

Dava şartı arabuluculukta arabulucuyu kural olarak adliyedeki arabuluculuk bürosu belirler. Taraflar büronun listesinde yer alan bir arabulucu üzerinde anlaşırlarsa o kişi görevlendirilir. İhtiyari arabuluculukta ise arabulucu taraflarca birlikte seçilir. Bu, tarafların uyuşmazlığın konusuna hakim ve güvendikleri bir arabulucuyla çalışabilmesini sağlar.

4. Süreler

Dava şartı arabuluculukta arabulucu, iş ve tüketici uyuşmazlıklarında ve 18/B kapsamındaki (kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti, komşu hakkı) uyuşmazlıklarda başvuruyu üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Ticari uyuşmazlıklarda süre altı hafta, uzatma en fazla iki haftadır. İhtiyari arabuluculukta kanuni bir süre yoktur; süreç uyuşmazlığın niteliğine göre taraflarca şekillendirilir.

5. Ücret

Dava şartı arabuluculukta taraflara ulaşılamaması, katılmamaları veya iki saatten kısa görüşmeler sonunda anlaşmazlık halinde iki saatlik ücreti Adalet Bakanlığı öder. İhtiyari arabuluculukta ise ücret kural olarak taraflarca karşılanır. Ayrıntılar: Arabuluculuk Ücreti Kim Öder?

6. Katılmamanın sonuçları

Dava şartı arabuluculukta ilk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf, sonradan açılan davada haklı çıksa bile karşı tarafın yargılama giderlerinin yarısından sorumlu olur ve lehine vekalet ücretinin yalnızca yarısına hükmedilir. İhtiyari arabuluculukta böyle bir yaptırım yoktur.

7. Ortak noktalar

• Her iki türde de arabulucu tarafsız ve bağımsızdır, karar vermez.
• Görüşmeler gizlidir; teklifler ve beyanlar davada delil olarak kullanılamaz.
• Taraflar görüşmelere bizzat veya avukatlarıyla katılabilir.
• Anlaşma sağlanan konularda dava açılamaz.
• Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, kanunda şerh zorunluluğu bulunan haller dışında ilam niteliğinde belge sayılır; diğer hallerde icra edilebilirlik şerhi alınabilir.

Hangisi size uygun?

Uyuşmazlığınız dava şartı kapsamındaysa, dava açmak için arabuluculuk aşamasından geçmek zorundasınız. Ancak dava şartı kapsamındaki bir uyuşmazlıkta bile taraflar, büro sürecini beklemeden birlikte bir arabulucu seçerek ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir. İhtiyari arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, dava şartı arabuluculuk için ayrıca adliyedeki büroya başvurmak gerekip gerekmediği konusunda uygulamada farklı görüşler bulunduğundan, bu yol tercih edilmeden önce hukuki destek alınması yerinde olur.

İlgili yazılar: Dava Şartı Arabuluculuk Rehberi · İhtiyari Arabuluculuk Nedir?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.