İşten çıkarıldınız, maaşınız ya da fazla mesai ücretiniz ödenmedi veya kıdem tazminatınız eksik yatırıldı. Bu durumda doğrudan iş mahkemesinde dava açamazsınız. 2018’den bu yana işçi ile işveren arasındaki alacak ve tazminat uyuşmazlıklarında, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Bu aşama atlanırsa iş mahkemesi davayı esasa girmeden usulden reddeder.

Bu yazıda iş uyuşmazlıklarında arabuluculuğun kapsamını, başvurunun nasıl yapılacağını, kritik süreleri ve hem işçi hem işveren açısından dikkat edilmesi gereken noktaları anlatıyoruz.

Hangi talepler dava şartı arabuluculuk kapsamında?

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesine göre kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepleri arabuluculuk kapsamındadır. Bu alacaklarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları için de önce arabulucuya gidilmelidir.

İşçinin talep edebileceği başlıca alacaklar:

• Kıdem tazminatı
• İhbar tazminatı
• Ödenmemiş ücret, prim ve ikramiyeler
• Fazla çalışma (fazla mesai) ücreti
• Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri
• Kullanılmayan yıllık izin ücreti
• Kötü niyet tazminatı, ayrımcılık tazminatı, sendikal tazminat
• İşe iade ve buna bağlı boşta geçen süre ücreti ile işe başlatmama tazminatı

İşverenin talep edebileceği alacaklar: İhbar süresine uymadan işi bırakan işçiden ihbar tazminatı, işçiye verilen avanslar, eğitim gideri, rekabet yasağı ihlali veya işçinin verdiği zarardan doğan tazminat talepleri.

Hangi davalar kapsam dışında?

• İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları
• Hizmet tespiti davaları gibi doğrudan alacak ve tazminat niteliği taşımayan davalar

Bu davalarda dava şartı arabuluculuk aranmaz; ancak taraflar isterlerse ihtiyari arabuluculuk yoluna gidebilir. Bkz. İhtiyari Arabuluculuk Nedir?

Başvuru nereye yapılır?

Başvuru, karşı tarafın (karşı taraf birden fazlaysa bunlardan birinin) yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Büro bulunmayan yerlerde görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne başvurulur. Başvuru adliyeye giderek yapılabileceği gibi e-Devlet ve UYAP Vatandaş Portal üzerinden de yapılabilir; avukatlar başvuruyu UYAP üzerinden gerçekleştirir.

Karşı taraf, en geç ilk toplantıda arabuluculuk bürosunun yetkisine itiraz edebilir. Bu durumda dosya sulh hukuk mahkemesine gönderilir ve yetkili büro belirlenir. Yanlış yere başvuru zaman kaybına yol açar.

Adım adım başvuru: e-Devlet ve UYAP Üzerinden Arabuluculuk Başvurusu

Süreç ne kadar sürer?

Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır. Zorunlu hallerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Yani süreç çoğu zaman en geç dört hafta içinde biter.

İşe iade talebinde kritik süreler

İşe iade arabuluculuğunda taraflar; işçinin işe başlatılıp başlatılmayacağı, başlatılmazsa ödenecek işe başlatmama tazminatı ve boşta geçen süre ücreti konusunda anlaşabilir.

Zamanaşımı

Kıdem, ihbar, yıllık izin ve ücret alacakları gibi işçilik alacaklarının çoğunda zamanaşımı süresi beş yıldır. Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur. Ancak zamanaşımına yakın alacaklarda başvurunun gecikmeden yapılması gerekir.

Başvurudan önce hazırlanması gereken belgeler

Arabuluculuk görüşmesi, alacağınızı ispat edebileceğiniz bilgilere ne kadar hakimseniz o kadar verimli geçer. Başvurudan önce şu belgeleri toplamanız faydalı olur:

• İş sözleşmesi ve varsa ek sözleşmeler
• Maaş bordroları ve banka hesap dökümleri
• SGK hizmet dökümü (e-Devlet üzerinden alınabilir)
• Fesih bildirimi, ihtarname veya işten çıkış belgeleri
• Fazla mesaiyi gösteren giriş-çıkış kayıtları, puantajlar, mesajlaşmalar
• Yıllık izin kayıtları
• Tanık olabilecek çalışma arkadaşlarının bilgileri

Görüşmeye kim katılır?

Taraflar görüşmelere bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir. İşveren, yazılı belgeyle yetkilendirdiği bir çalışanı (örneğin insan kaynakları yöneticisini) da görüşmeye gönderebilir; bu çalışan son tutanağı imzalayabilir. Uygulamada işverenler bu görüşmelere çoğunlukla avukatlarıyla veya deneyimli insan kaynakları uzmanlarıyla katılır.

İlk toplantıya katılmazsanız ne olur?

Geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf sonradan açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve lehine vekalet ücretinin yalnızca yarısına hükmedilir.

Ücreti kim öder?

• Görüşmeler iki saatten kısa sürer ve anlaşma sağlanamazsa, ya da taraflara ulaşılamaz veya taraflar katılmazsa, iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı tarafından ödenir.
• Anlaşma sağlanırsa ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak ödenir. İşe iade görüşmelerinde anlaşma halinde ücret; işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücreti ve diğer hakların toplamı esas alınarak hesaplanır.

Anlaşma belgesine dikkat: Sonradan dava açılamaz

Arabuluculukta anlaşmaya varılırsa, üzerinde anlaşılan konularda taraflar artık dava açamaz. Anlaşma belgesi, taraflar ve avukatları ile arabulucu tarafından birlikte imzalanmışsa icra edilebilirlik şerhine gerek kalmadan ilam niteliği taşır. Bu nedenle:

• Anlaşma belgesine hangi alacak kalemlerinin dahil olduğu açıkça yazılmalıdır.
• “Başkaca hiçbir alacağım kalmamıştır” gibi genel ifadeler, belgede adı geçmeyen alacakların da kaybına yol açabilir.
• Ödeme tarihi, taksitler ve ödenmezse uygulanacak sonuçlar net olmalıdır.
• Brüt ve net tutar ayrımı ile vergi ve SGK kesintileri doğru belirlenmelidir.

İşçiler için en sık yapılan hatalar

• Kıdem ve ihbar tazminatını yanlış ücret üzerinden (giydirilmiş ücret yerine çıplak ücretle) hesaplamak
• Fazla mesai, hafta tatili ve bayram çalışmalarını talep listesine eklemeyi unutmak
• İşverenin ilk teklifini, gerçek alacak tutarını bilmeden kabul etmek
• İşe iade için bir aylık başvuru süresini kaçırmak
• Anlaşma metnini okumadan imzalamak

İşverenler için dikkat edilecekler

• Feshin geçerli veya haklı nedene dayandığını gösteren belgeleri önceden hazırlamak
• İşçinin talep ettiği kalemlerin dava açılması halinde ne kadar risk oluşturduğunu gerçekçi biçimde hesaplamak
• Görüşmeye yetkili bir temsilci göndermek ve ilk toplantıyı kaçırmamak
• Anlaşma belgesini, ileride yeni taleplere kapı aralamayacak şekilde eksiksiz düzenlemek

Avukatla katılmak gerekir mi?

Arabuluculuğa avukatsız başvurmak ve görüşmelere tek başına katılmak mümkündür. Ancak işçilik alacaklarının hesabı teknik bir iştir: kıdem tazminatı tavanı, giydirilmiş ücret, fazla mesai hesabı, faiz başlangıçları ve zamanaşımı gibi konular, teklifin gerçekten makul olup olmadığını belirler. Arabulucu tarafsız olduğu için sizin adınıza bu hesabı yapamaz. Karşı tarafın avukatla geldiği bir masada tek başınıza müzakere etmek, çoğu zaman alacağın önemli bir kısmından vazgeçmek anlamına gelir.

Daha fazla bilgi: Dava Şartı Arabuluculuk Rehberi · Arabuluculuk Masasında Avukatsız Olmanın Riskleri

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.