İşçilik alacakları denince ilk akla gelen kıdem ve ihbar tazminatıdır; ancak uygulamada en yüksek tutarlara çoğu zaman fazla mesai, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ile kullanılmayan yıllık izin alacakları ulaşır. Bu alacaklar da kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi alacakları olduğu için, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.
Fazla çalışma (fazla mesai) ücreti
İş Kanunu’na göre haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır. Her bir saat fazla çalışma için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir. Yıllık fazla çalışma süresi 270 saati geçemez. Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılır ve yüzde yirmi beş zamlı ödenir. İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman da kullanabilir: fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika (İş K. m.41/4). Serbest zaman altı ay içinde, ücretten kesinti yapılmadan kullandırılır. Fazla çalışma ücreti bordroda gösterilmemişse veya eksik ödenmişse işçi bu farkı talep edebilir.
İspat: Fazla mesai iddiası; giriş-çıkış kayıtları, puantajlar, iş yazışmaları, vardiya çizelgeleri, kamera kayıtları ve tanık beyanlarıyla ispatlanabilir. Bordroda fazla mesai tahakkuku bulunması ve bordronun işçi tarafından imzalanması ispat yükünü etkileyebilir. Arabuluculuğa girmeden önce hangi delillere sahip olduğunuzu bilmek, pazarlık gücünüzü belirler.
Hafta tatili ve bayram çalışmaları
- İşçiye, tatil gününden önce çalışılmış olmak koşuluyla, yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme (hafta tatili) verilmelidir. Hafta tatilinde çalıştırılan işçi bu çalışmanın karşılığını talep edebilir.
- Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan işçiye, o gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir.
Kullanılmayan yıllık izin ücreti
İşçinin yıllık ücretli izin süresi hizmet süresine göre belirlenir:
| Hizmet süresi | Yıllık izin |
|---|---|
| 1 yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) | En az 14 gün |
| 5 yıldan fazla, 15 yıldan az | En az 20 gün |
| 15 yıl (dahil) ve daha fazla | En az 26 gün |
On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilerin izin süresi yirmi günden az olamaz; yer altı işlerinde çalışanların izin süreleri dörder gün artırılarak uygulanır. Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez. İş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona erdiğinde, kullanılmayan yıllık izin günlerinin ücreti son ücret üzerinden işçiye ödenir. İzin kullanıldığını ispat yükü kural olarak işverendedir; bu nedenle izin defteri ve imzalı izin formları önemlidir.
Ödenmeyen ücret, prim ve ikramiye
Ödenmeyen veya eksik ödenen maaşlar, sözleşmede kararlaştırılan prim ve ikramiyeler ile asgari ücretin altında yapılan ödemeler de arabuluculuğa konu edilebilir. Ücretin zamanında ödenmemesi, işçi açısından iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme ve kıdem tazminatı talep etme imkanı da doğurabilir.
Zamanaşımı
Ücret, fazla mesai, hafta tatili, bayram ve genel tatil alacakları ile yıllık izin ücreti gibi alacaklarda zamanaşımı süresi kural olarak beş yıldır. Ücret niteliğindeki alacaklarda zamanaşımı her alacağın muaccel olduğu tarihten, yıllık izin ücretinde ise iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren başlar. Bu nedenle uzun süre çalışmış bir işçinin beş yıldan eski fazla mesai alacakları zamanaşımına uğramış olabilir. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur.
Arabuluculukta nasıl ilerlenmeli?
- Çalışma süresi, çalışma saatleri ve ücret bilgilerinizi netleştirin.
- Her alacak kalemini ayrı ayrı hesaplayın veya hesaplatın.
- Arabuluculuk başvurusunda ve görüşmede tüm kalemleri dile getirin.
- İşverenin teklifini kalem kalem değerlendirin; toplu bir rakam sunulduğunda hangi kalemi karşıladığını sorun.
- Anlaşma belgesinde hangi alacakların ödendiğinin açıkça yazılmasını sağlayın.
Unutmayın: Arabuluculukta anlaşma sağlanan konularda sonradan dava açılamaz. “Tüm alacaklarım karşılanmıştır” gibi genel ifadeler, belgede adı geçmeyen fazla mesai veya izin alacaklarını da sona erdirebilir.
Avukatla süreç
Fazla mesai ve yıllık izin hesapları; çalışma düzeninin tespiti, ara dinlenmelerin düşülmesi, zamanaşımı ve ispat gibi teknik konular içerir. Gerçek alacak tutarı çoğu zaman işçinin tahmin ettiğinden yüksektir. Arabulucu tarafsız olduğu için bu hesabı sizin adınıza yapamaz; doğru bir hesap ve ispat değerlendirmesi için avukat desteği önemli fark yaratır.
İlgili yazılar: Kıdem ve İhbar Tazminatı İçin Arabuluculuk · İşçi-İşveren Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk
Sürecinizi bir avukatla yürütmek ister misiniz? Arabuluculuğa avukatsız başvurmak ve görüşmelere tek başınıza katılmak mümkündür. Ancak alacaklarınızın doğru hesaplanması, taleplerin eksiksiz yazılması ve anlaşma metninin bilinçli imzalanması için sürecin bir avukatla yürütülmesi çoğu zaman hak kaybını önler. Sitenin hazırlayıcısı Av. Arb. Erdem Yavrutürk ile sağ alttaki WhatsApp butonu veya İletişim sayfası üzerinden iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.