Marka, patent, endüstriyel tasarım, alan adı ya da telif hakkı… İşletmelerin en değerli varlıkları çoğu zaman bilançoda görünmeyen bu haklardır. Bir rakibin markanıza benzer bir işaret kullanması, tasarımınızın taklit edilmesi veya lisans bedelinin ödenmemesi hem ciddi para kaybına hem de itibar zararına yol açabilir. Bu yazıda fikri ve sınai haklar uyuşmazlıklarında arabuluculuğun ne zaman zorunlu olduğunu, ne zaman ihtiyari olarak tercih edilebileceğini ve sürecin nasıl yürütülmesi gerektiğini anlatıyoruz.

Fikri mülkiyet uyuşmazlıkları neden ticari dava sayılır?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4/1-(d) uyarınca, tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın fikri mülkiyet hukukuna dair mevzuatta öngörülen hususlardan doğan hukuk davaları ticari dava sayılır. Yani marka, patent, tasarım veya coğrafi işaret gibi 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) kapsamındaki haklardan doğan davalar, kural olarak “mutlak ticari dava” niteliğindedir.

Kanun bir istisna da öngörmüştür: herhangi bir ticari işletmeyi ilgilendirmeyen fikir ve sanat eserlerine ilişkin haklardan doğan davalar ticari dava sayılmaz. Örneğin bir yazarın, işletmeyle bağlantısı olmayan kişisel eseri nedeniyle açacağı dava bu istisnaya girebilir.

Hangi taleplerde arabuluculuk dava şartıdır?

TTK m.5/A’ya göre ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Buna göre fikri mülkiyet alanında şu talepler için önce arabulucuya gitmek gerekir:

• Marka, patent veya tasarıma tecavüz nedeniyle maddi ve manevi tazminat talepleri,
• Lisans sözleşmesinden doğan ödenmemiş lisans bedeli ve royalti alacakları,
• Fikri mülkiyet hakkının devri veya kullanımına ilişkin sözleşmelerden doğan para alacakları,
• Bu alacaklar için başlatılan icra takibine itiraz edilmesi üzerine açılacak itirazın iptali davaları.

Buna karşılık konusu para olmayan talepler, örneğin yalnızca tecavüzün tespiti, durdurulması veya önlenmesi istemleri, TTK m.5/A’daki dava türleri arasında sayılmamıştır. Tazminat ile tespit ve durdurma taleplerinin birlikte ileri sürüldüğü karma davalarda uygulamada farklı değerlendirmeler bulunduğundan, para talebi içeren her davada önceden arabuluculuk yoluna gidilmesi en güvenli yoldur.

SMK’ya göre hak sahibinin talepleri

SMK m.149, sınai mülkiyet hakkı tecavüze uğrayan hak sahibinin mahkemeden şunları isteyebileceğini sayar:

• Fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti,
• Muhtemel tecavüzün önlenmesi ve tecavüz fiillerinin durdurulması,
• Tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini,
• Tecavüz oluşturan ürünlere ve bunların üretiminde kullanılan araçlara elkonulması,
• Kesinleşen kararın ilan edilmesi.

Arabuluculuk masasında bu taleplerin önemli bir kısmı karşılıklı taahhütlerle çözülebilir: karşı taraf ürünleri piyasadan çekmeyi, stokları imha etmeyi veya markayı kullanmayı bırakmayı taahhüt edebilir, taraflar bir tazminat tutarında uzlaşabilir ya da ihlali bir lisans sözleşmesine dönüştürebilir.

Tazminat nasıl hesaplanır?

SMK m.151’e göre hak sahibinin zararı, fiili kaybı ve yoksun kalınan kazancı kapsar. Yoksun kalınan kazanç, hak sahibinin seçimine göre üç yöntemden biriyle hesaplanır:

1. Tecavüz edenin rekabeti olmasaydı hak sahibinin elde edebileceği muhtemel gelir,
2. Tecavüz edenin elde ettiği net kazanç,
3. Tecavüz eden hakkı bir lisans sözleşmesiyle kullansaydı ödemesi gereken lisans bedeli.

Hangi yöntemin seçileceği, talep edilecek tutarı doğrudan etkiler. Arabuluculuk görüşmesine girmeden önce bu hesabın bir avukat ve gerektiğinde mali müşavir desteğiyle yapılması, masada gerçekçi ve savunulabilir bir rakamla oturmanızı sağlar.

Hangi konular arabuluculukla çözülemez?

Arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği konularda uygulanır. Bir markanın veya patentin tescilinin hükümsüzlüğü ya da Türk Patent ve Marka Kurumu kararlarına karşı açılacak davalar gibi kamu sicilini ilgilendiren konularda tarafların kendi aralarındaki anlaşmayla sicili değiştirmesi mümkün değildir. SMK m.156/2’ye göre Kurum kararlarına karşı açılacak davalarda görevli ve yetkili mahkeme Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesidir.

Bununla birlikte taraflar, hükümsüzlük tartışmasının arka planındaki ticari ilişkiyi arabuluculukta çözebilir: örneğin bir taraf markayı belirli bir sınıfta kullanmamayı, diğeri de hükümsüzlük davası açmamayı taahhüt edebilir. Bu tür anlaşmaların kapsamı ve geçerliliği dikkatli değerlendirilmelidir.

İhtiyari arabuluculuk neden cazip bir seçenek?

Dava şartı olmayan talepler için de taraflar ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarında ihtiyari arabuluculuğun avantajları şunlardır:

• Gizlilik: Ticari sırlar, satış rakamları ve ürün geliştirme bilgileri mahkeme dosyasına girmeden görüşülebilir.
• Hız: Sezonluk ürünlerde veya kısa ömürlü kampanyalarda yıllar süren bir dava, kazanılsa bile ticari değerini yitirebilir.
• İlişkinin korunması: Taraflar çoğu zaman tedarikçi, distribütör veya eski iş ortağıdır; arabuluculuk ilişkinin lisans veya işbirliği şeklinde sürdürülmesine imkan verir.
• Esnek çözümler: Mahkeme yalnızca kanunda sayılan sonuçlara hükmedebilirken taraflar ortak marka kullanımı, geçiş süresi, stok eritme süresi gibi yaratıcı çözümler üretebilir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Anlaşma sağlanamazsa SMK m.156/1 uyarınca davaya fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi, bu mahkemenin kurulmadığı yerlerde ise belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar. Hak sahibinin üçüncü kişiler aleyhine açacağı davalarda yetkili mahkeme, davacının yerleşim yeri veya hukuka aykırı fiilin gerçekleştiği ya da etkilerinin görüldüğü yer mahkemesidir (SMK m.156/3). Dava şartı arabuluculukta başvurunun hangi adliyedeki arabuluculuk bürosuna yapılacağı da bu yetki kurallarına göre belirlenir.

Anlaşma belgesinde nelere dikkat edilmeli?

Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarında imzalanacak anlaşma belgesi, sıradan bir alacak anlaşmasından daha ayrıntılı olmalıdır:

• Hangi marka, tasarım veya ürünün kapsamda olduğu açıkça tanımlanmalı,
• Kullanımın sona ereceği tarih ve elde kalan stokların akıbeti belirlenmeli,
• İnternet siteleri, pazar yerleri ve sosyal medya hesaplarındaki kullanımın kaldırılması için süre verilmeli,
• Taahhüde aykırılık halinde uygulanacak cezai şart düzenlenmeli,
• Ödeme takvimi ve icra edilebilirlik şerhi için gerekli unsurlar eksiksiz yazılmalıdır.

İlgili yazılar

• Ticari Davalarda Arabuluculuk Şartı
• Dava Şartı Arabuluculuk Nedir? Hangi Uyuşmazlıklar Kapsamda?
• İhtiyari Arabuluculuk Nedir?
• Arabuluculukta Gizlilik
• Arabuluculukta Uzman Katılımı

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.