Bir markanın bölge bayisi, bir sigorta şirketinin acentesi ya da bir üreticinin tek yetkili distribütörü olarak yıllarca emek verdiniz; müşteri portföyü oluşturdunuz, satış ağı kurdunuz. Sonra sözleşme sona erdi ve kurduğunuz müşteri çevresi karşı tarafta kaldı. Türk Ticaret Kanunu bu durumda acenteye ve bazı koşullarda distribütöre denkleştirme tazminatı isteme hakkı tanır. Bu yazıda acentelik, distribütörlük ve bayilik sözleşmelerinin sona ermesinden doğan uyuşmazlıklarda arabuluculuğun rolünü ve dikkat edilmesi gereken süreleri anlatıyoruz.

Bu uyuşmazlıklar neden ticari dava?

Acentelik sözleşmesi TTK m.102 ve devamında düzenlenmiştir; bu hükümlerden doğan davalar TTK m.4/1-(a) uyarınca ticari dava sayılır. Distribütörlük ve bayilik sözleşmeleri ise kanunda ayrıca düzenlenmemiş olsa da genellikle iki tacir arasında, ticari işletmeleriyle ilgili olarak kurulur ve bu yönüyle ticari dava niteliği taşır.

TTK m.5/A’ya göre ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Dolayısıyla denkleştirme tazminatı, ödenmemiş komisyon, sözleşmenin haksız feshinden doğan zarar ve stok bedeli gibi para talepleri için önce arabuluculuk yoluna gidilmelidir.

Acentelik sözleşmesi nasıl sona erer?

TTK m.121’e göre belirsiz süreli acentelik sözleşmesini taraflardan her biri üç ay önceden ihbarda bulunarak feshedebilir. Belirli süreli olsa bile sözleşme haklı sebeplerle her zaman feshedilebilir. Belirli süreli sözleşme, süre dolduktan sonra uygulanmaya devam ederse belirsiz süreli hale gelir.

Haklı bir sebep olmadan veya üç aylık ihbar süresine uymadan sözleşmeyi fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmaması sebebiyle karşı tarafın uğradığı zararı tazmin etmek zorundadır (TTK m.121/4).

Denkleştirme tazminatı nedir, şartları nelerdir?

TTK m.122/1’e göre sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra aşağıdaki şartların birlikte gerçekleşmesi halinde acente, müvekkilden uygun bir tazminat isteyebilir:

1. Müvekkil, acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde sözleşme sona erdikten sonra da önemli menfaatler elde ediyorsa,
2. Acente, sözleşmenin sona ermesi sonucunda kazandırdığı müşterilerle yapılan veya kısa süre içinde yapılacak işlerden elde edeceği ücret hakkını kaybediyorsa,
3. Somut olayın özelliklerine göre tazminatın ödenmesi hakkaniyete uygun düşüyorsa.

Tazminatın üst sınırı

Tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz. Sözleşme daha kısa sürmüşse faaliyet süresince yapılan ödemelerin ortalaması esas alınır (TTK m.122/2).

Tazminat istenemeyen haller

Acente, müvekkilin feshi haklı gösterecek bir eylemi olmadan sözleşmeyi kendisi feshetmişse veya sözleşme acentenin kusuru nedeniyle müvekkil tarafından haklı sebeple feshedilmişse denkleştirme isteminde bulunamaz (TTK m.122/3).

Distribütör ve bayiler de isteyebilir mi?

TTK m.122/5’e göre bu hüküm, hakkaniyete aykırı düşmedikçe, tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi halinde de uygulanır. Bu nedenle münhasır (tek yetkili) distribütörler ve bölgesel tekel hakkı tanınmış bayiler de koşulları varsa denkleştirme talep edebilir. Münhasırlık bulunmayan basit bayilik ilişkilerinde ise bu hükmün uygulanıp uygulanmayacağı somut sözleşmenin içeriğine göre değerlendirilir.

Bir yıllık süreye dikkat!

TTK m.122/4’e göre denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez ve bu hakkın sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir. Sözleşmeye “acente hiçbir surette denkleştirme talep edemez” şeklinde bir hüküm konmuş olsa bile, bu önceden feragat geçersizdir.

Bir yıllık sürenin nasıl korunacağı konusunda tartışmalar bulunduğundan, uygulamada en güvenli yol, sona ermenin ardından vakit kaybetmeden yazılı bildirimle talebi karşı tarafa iletmek ve bu süre içinde arabuluculuk başvurusunu da yapmaktır. Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlenmesine kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (6325 s. HUAK m.18/A).

Arabuluculuk masasında neler konuşulabilir?

Bu uyuşmazlıklar yalnızca bir tazminat rakamından ibaret değildir. Arabuluculukta taraflar şu konuları birlikte çözebilir:

• Denkleştirme tazminatı ve ödenmemiş komisyonların tutarı ile ödeme takvimi,
• Elde kalan stokların geri alınması veya eritilmesi için süre,
• Müşterilere yapılacak bildirimin içeriği ve geçiş dönemi,
• Sözleşme sonrası rekabet yasağının kapsamı ve süresi (TTK m.123’e göre acentelik ilişkisinde bu yasak yazılı yapılmalı, en çok iki yıl sürebilir ve müvekkilin acenteye uygun bir tazminat ödemesi şarttır),
• Marka, logo ve tabelaların kullanımının ne zaman sona ereceği,
• Teminat mektuplarının ve çeklerin iadesi.

İhtiyari arabuluculuk: Sözleşme sona ermeden önce

Sözleşme ilişkisi henüz devam ederken ortaya çıkan anlaşmazlıklar (hedef satış rakamları, bölge ihlalleri, fiyat değişiklikleri) için de taraflar ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir. Yıllara yayılan bir ticari ilişkiyi mahkemeye taşımadan, gizlilik içinde yeniden düzenlemek çoğu zaman her iki taraf için de daha kazançlıdır.

İlgili yazılar

• Ticari Davalarda Arabuluculuk Şartı
• Rekabet Yasağı Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk
• Alacaklarda Zamanaşımı Süreleri ve Arabuluculuğun Etkisi
• Fatura ve Cari Hesap Alacaklarında Arabuluculuk

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.